Wykład: Kto napisał Pięcioksiąg (3) – "Toledot" czyli zródła Księgi Rodzaju

Arkadiusz Wiśniewski

Kto napisal Pięcioksiąg • Sermon • Submitted 4 months ago • Presented 3 months ago

0 ratings

· 34 views

Toledot jako jednostka organizująca Księgę Rodzaju.

Files

Notes

Transcript

[SLAJD 1 ]

ŹRÓDŁA:

Percy J. Wiseman, Clues to Creation in Genesis

R. K. Harrison, Introduction to the Old Testament (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 1969), 63–64.

James K. Hoffmeier, The Archaeology of the Bible. Lion Hudson, 2019.

J. W. Wright, “Genealogies,” in Dictionary of the Old Testament: Pentateuch, ed. T. Desmond Alexander and David W. Baker (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2003), 345nn.

Allen Ross and John N. Oswalt, Cornerstone Biblical Commentary: Genesis, Exodus, vol. 1 (Carol Stream, IL: Tyndale House Publishers, 2008), 19-22

John C. Jeske, A Commentary on Genesis 1-11

John C. Jeske, The People’s Bible: Genesis

Andrew E. Steinmann, Genesis: An Introduction and Commentary, ed. David G. Firth, vol. 1, The Tyndale Commentary Series (London: Inter-Varsity Press, 2019), 15-17.

Duane A. Garrett, Rethinking Genesis: The Sources and Authorship of the First Book of the Pentateuch (Fearn, Great Britain: Christian Focus Publications, 2000), 89-104

Allen Ross, Creation and Blessing od s. 76

Bruce K. Waltke and Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), 29–30. - bardzo dobre omówienie tematu toledot wraz z pozostalymi strukturami Pięcioksięgu

C. John Collins, Genesis 1–4: A Linguistic, Literary, and Theological Commentary (Phillipsburg, NJ: P&R Publishing, 2006)

Duane Garrett, Rethinking Genesis

K. A. Mathews, Genesis 1-11:26, vol. 1A, The New American Commentary (Nashville: Broadman & Holman Publishers, 1996), - s. 26 ff.

Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, vol. 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), xxi ff

Victor P. Hamilton, The Book of Genesis (part I and II)

Curried

U. Cassuto, A Commentary on the Book of Genesis, Part 1: From Adam to Noah

____________________________________________________________________________

TOLEDOT תולדת

Za nami dwa wykłady

Wykład pierwszy o historii

Punktem kulminacyjnym teoria Grafa-Wellhausena

4 główne, niezależne od siebie dokumenty, zredagowane ostatecznie w V wieku

Zastosowano metodę “wytnij i wklej”

Każdy redaktor powycinał to co uznał za stosowne i wkleił do całości

Dlatego w tekście jest nieład, nieporządek, powtórzenia itp

To bardzo ważne, zapamiętajcie tę tezę

W wykladzie drugim przedstawilem argumenty za tym, że nie ma konsensusu nawet wśród liberalów

Dodatkowo, omawialem trzy podejścia konserwatystów

Dominujący pogląd: Mojżesz był głównym autorem

Wspomnialem, że jakieś zródla byc musialy

Dlaczego?

II-IV Mojżeszowa - czas życia Mojżesza

Księga Rodzaju, na dlugo przed życiem Mojżesza

Dzisiaj poruszymy sprawę tych zródel

Te źródła są i są one widoczne

Kryterium odnajdowania tych zródel nie są jednak imiona Boże (Astruc), dublety czy też różnice stylu.

One dają się latwo wyjaśnic pewnymi zwyczajami konstruowania tekstu, o którym jeszcze będę mówil

Kryterium za pomocą którego możemy zlokalizowac te zródla jest niewinne hebrajskie slowo toledot

____________________________________________________________________________

[SLAJD 2] – Mapa + artefakt barana

HISTORIA ODKRYCIA WISEMANA

Slowo to bylo znane oczywiście biblistom od wieków, jednak pewien czlowiek rzucil na nie trochę inne swiatlo

Nazywal się Percy Wiseman i byl brytyjskim komandorem lotnictwa

Tak się sklada, że przebywal na Bliskim Wschodzie i mial zaciecie archeologiczne

Nie mial wyksztalcenia archeologicznego ale jego pasja zostala podtrzymana przez jego syna, Donalda, który byl archeologiem i asyriologiem i wykladal asyriologię na University of London

Odwiedzal stanowiska archeologiczne w tym ekspedycję British Museum w Ur, oraz ekspedycję Uniwersytetu w Oxfordzie w Kisz

Byl to czas rozkwitu archeologii na terenie Mezopotamii, który obejmuje mniej więcej dzisiejszy Irak

Pólnocna częśc to biblijna Asyria, poludniowa - Babilonia

W tej poludniowej, pierwotnie wyrózniano pólnocny Akkad oraz poludniowy Sumer

To kolebka ludzkiej cywilizacji, wskazują na to dowody archeologiczne, tradycje ludzie

Cywilizacja od razu bardzo rozwinięta, brak śladów jej rozwoju od prymitywnej do rozwiniętej

Rozwinięta architektura: luki, kolumny, sklepienia, kopuly (poziom, który cywilizacja zachodnia osiągnęla tysiące lat pózniej)

Naczynia, ozdoby, broń, narzędzia ze zlota, srebra i miedzi.

Wykorzystanie szkla, brązu odlewniczego.

Żelazo stosowano do produkcji narzędzi

Piękny przykład sumeryjskiego rzemiosła artystycznego, odnaleziony w królewskich grobowcach w Ur. Baran wykonany jest z drewna, złota, srebra, lazurytu i muszli morskich.

To wszystko pojawilo się nagle

Naukowców to dziwi, ale nie tych, którzy czytają Biblię

Wedlug niej, po potopie ludzkośc osiedlila się w krainie “Szinear”, utożsamia się to z poludniową Mezopotamią

To tam znalezli się Noe i jego potomkowie i stamtąd rozpoczęla się wędrówka ludzi na pozostale tereny

Można bylo się spodziewac, że tam wlaśnie znajdą się najwcześniejsze świadectwa ludzkiej cywilizacji

I tam też znajdowaly się świadectwa osiągnięc, których dokonano już przed potopem przez czlowieka mniej odleglego od doskonalości

W wiekach następnych następowala stopniowa degeneracja świata, dopiero judaizm oraz chrześcijaństwo, a także częściowo islam w początkowej fazie zaczęly odwracac ten trend

____________________________________________________________________________

[SLAJD 3] – Kopce i tabliczki

Kopce i tabliczki

Do XIX wieku tereny zupelnie nieodkryte

Dopiero wówczas zauważono, że ogromne kopce, które zaobserwowano, pod warstwami piachu kryją prawdziwe skarby archeologiczne

Między innymi setki tysięcy tabliczek pokrytych pismem klinowym, którego znaczenie (znaki i gramatyka) odkryto w polowie XIX wieku

Znaleziono tabliczki, które opisują stworzenie świata oraz potop podobnie, choc nie tak samo jak Biblia

Opisujące 10 królów żyjących przed potopem, co z kolei odpowiada 10 pokoleniom patriarchów z Biblii

Nie tylko religijne treści ale także dokumenty państwowe i handlowe, ale też prywatne listy malżonków, przyjaciól itd.

Znajomośc pisma musiala byc po prostu powszechna a sposób przekazywania korespondencji rozwinięty

Tu kolejny kamyczek do ogródka dla liberalnych teologów, którzy twierdzili, że w czasach przypisywanych Mojżeszowi ludzie jeszcze nie umieli pisac

Dzisiaj najstarsze tabliczki z Mezopotamii datuje się na przelom III i IV tysiąclecia p.n.e. To okolo 1500 lat przed Mojżeszem

Sposób pisania: pisano rylcem którego koniec mial ksztalt klina.

Różne ulożenia i konfiguracje tworzyly litery, wyrazy oraz formulowaly się w gramatycznie poprawne zdania

Plastyczna glina, pozniej suszona na slońcu lub wypalana

Tak twarde, że wytrzymują tysiące lat

Wlaśnie tym tabliczkom bliżej przyglądal się Wiseman

____________________________________________________________________________

[SLAJD 4] – Słownikowe znaczenie “tōlĕdōt”

Znaczenie slowa “tōlĕdōt” תולדת

Wiseman zauważyl jedną rzecz dośc oczywistą i polączyl to z Rdz

Kiedy tabliczki tworzyly serię, wówczas mialy coś co bylo odpowiednikiem wspólczesnych numerów stron

Tą samą serię lączyl taki sam tytul, który znajdowal sie na poczatku i byl powtarzany na końcu tabliczki

Wiseman zasugerowal, że takim lącznikiem jest wlaśnie tōlĕdōt

Do tej pory uczeni oczywiście znali to slowo i widzieli te sekcje

Jednak lączyli to z genealogiami, bo tak rozumiano znaczenie slowa tōlĕdōt

Wiseman zauważyl jednak, że nie zawsze w kontekście tōlĕdōt wymieniane są geneaologie

powolując się m.in. na Geseniusza opowiedzial się za szerszym znaczeniem tego slowa

Zauważyl, że zazwyczaj hebrajskie slowo “dor” jest tlumaczone jako “pokolenia” (ponad 100 razy) i jest odróżniane od tōlĕdōt

To spostrzeżenie Wisemana okazalo się prawdziwe

Dwa przykłady na slajdzie

Gesenius’ Hebrew-Chaldee Lexicon to the Old Testament

Gesenius’ Hebrew-Chaldee Lexicon to the Old Testament תּוֹלְדֹת

f. pl. (from the root יָלַד) —

Gesenius zauważyl, że nie oznazca to tylko pokolenia, genealogii

Również historię, relację

Takie podejście popierają chyba wszystkie wspólczesne leksykony i slowniki

____________________________________________________________________________

Dictionary of the Old Testament: Pentateuch

Termin tôlĕdôt pochodzi od hebrajskiego rdzenia yld, który oznacza „urodzić dziecko”. Jednak jego użycie ma również szersze konotacje. Jego zastosowanie może wykraczać poza ścisłe znaczenie „pokolenia” i opisywać „relację” lub „historię”, która wykracza poza to, co kultury zachodnie ogólnie uważają za ścisłe formy genealogiczne.

J. W. Wright, „Genealogies” [Genealogie], w: Dictionary of the Old Testament: Pentateuch [Słownik Starego Testamentu: Pięcioksiąg], red. T. Desmond Alexander i David W. Baker (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2003), 347.

Również zdaniem J.W Wrighte’a tōlĕdōt wykracza ponad znaczenie “genealogii” i oznacza “relację” o kimś czy też “historię” kogoś

____________________________________________________________________________

[SLAJD 5] – Teoria tabliczkowa

TEORIA TABLICZKOWA

Wnioski Wisemana

Zatem, zdaniem Wisemana opisy zawierające tōlĕdōt nie tyle dotyczą genealogii ile historii, dziejów osób

Wcześniej wspomnialem, że serie tabliczek mialy zazwyczaj podobny tytul i zakończonie

Wiseman zwrócil uwagę na tak zwane kolofony, które można bylo znalezc na końcach tabliczek, które stanowily serię

Kolofon nie byl tytulem ale zakończeniem calej historii

Dlatego toledot Wiseman traktowal jako takie zakończenia, które poszczególni umieszczali na spisywanych przez nich dzielach

Wiseman wyróżnil jedenaście takich zakończeń, dlatego też wierzyl, że Mojżesz kompilując Rdz korzystal z jedenastu takich zródel

Jego teorię nazywa się teorią tabliczkową

Powszechność tabliczek

Zdaniem Wisemana wszystko co mialo miejsce przed niewolą egipską bylo spisane na takich 11 tabliczkach, zakończonych frazą “to jest toledot”

Jest to jak najbardziej realne

Po prostu w tamtych czasach i tamtych rejonach (Mezopotamia i Kanaan) pisano jedynie na takim nośniku

Jego największy rozwój byl mniej więcej w okresie życia Mojżesza i rozpowszechniony byl wówczas na Blikim Wschodzie

Język klinowy byl znany w Egipcie (Wiseman, 29),

Egipcjanie otrzymywali korespondencję dyplopmatyczną glównie na tabliczkach pismem klinowym

Setki tabliczek z Tel el-Amarma o tym świadczą

Ich skrybowie umieli czytac to pismo a nawet znaleziono w Amarnie tabliczki szkolne potwierdzające, że uczono się tego pisma

Mojżesz byl obeznany we wszelkiej mądrości Egipcjan, znajmosc tego języka nie musiala byc dla niego problemem

Transport tabliczek

Czy transport takich tablic przez Abrahama byl możliwy?

Czy nie byly za duże w transporcie?

Nie

Rozdziały 1-36,

Przy grubości od 1,5 cm i wymiarach 15x20

Biorąc pod uwagę liczbę słów i gęstość zapisu

Waga ok. 15 kg

ChatGPT:

Oto szybki, liczbowy szacunek dla Rdz 1–36 przy założeniach: grubość 1,5 cm, pisane dwustronnie i łączna powierzchnia zapisu ≈ 0,9 m² (recto+verso).

Całkowita masa

Masa nie zależy od liczby tabliczek (przy tych samych parametrach), tylko od łącznej powierzchni, grubości i gęstości.

Objętość ≈ (0,9 m² / 2) × 0,015 m = 0,00675 m³

Przy ρ = 1800 kg/m³: ~12,2 kg

Zakres dla ρ = 1600–2000 kg/m³: ~10,8–13,5 kg

5–10% na krawędzie/wilgotność: ~11,3–14,9 kg

Szacunkowa liczba tabliczek (zależna od formatu)

Poniżej trzy typowe formaty użytkowe w Mezopotamii; podaję także orientacyjną masę jednej tabliczki przy tych samych założeniach.

Średnie (ok. 15×20 cm) Pow. zapisu (obie strony): 0,06 m² ⇒ ~15 tabliczek Masa jednej: ~0,81 kg (całość ~12,2 kg)

Małe (ok. 10×10 cm) Pow. zapisu: 0,02 m² ⇒ ~45 tabliczek Masa jednej: ~0,27 kg (całość ~12,2 kg)

Duże (ok. 20×25 cm) Pow. zapisu: 0,10 m² ⇒ ~9 tabliczek Masa jednej: ~1,35 kg (całość ~12,2 kg)

Wniosek: dla najpraktyczniejszego formatu 15×20 cm byłoby to ok. 15 tabliczek o łącznej masie ~12 kg (realistycznie ~11–15 kg po doliczeniu marginesu).

Trwalość tabliczek

Czy moglyby ulec uszkodzeniu?

Tabliczki te byly i są bardzo trwale, przetrwaly tysiące lat

Najstarsze znalezione tabliczki datuje się na ponad 3000 lat p.n.ne

Taką tabliczkę widzicie na slajdzie - ma ona okolo 5000 lat!

Ich trwalośc jest niebywala

Staja się kruche dopiero przy zetknięciu z wodą/wilgocią

Przy odpowiednim zabezpieczeniu spokojnie mogly przetrwac

____________________________________________________________________________

[SLAJD 6] – Kolofon czy nagłówek

Kolofon czy naglówek

Teoria o kolofonach spotkala się z krytyką

Ale co ciekawe, nie dotyczyla ona samego faktu podzialu, lecz tego, że Wiseman traktowal ją jako zakończenia

Ze znanych osób Wisemana poparl Harrison w swym Wstępie do Starego Testamentu

Większośc uczonych sklaniala się jednak do zdania, że nie tyle byla kolofonem ile naglówkiem

Przyjęto natomiast za prawdę to, że tōlĕdōt moglo stanowic pierwotne zródla Księgi Rodzaju

I bylo slowem, które “organizuje” Rdz (Steinmann, An Introduction, s. 16)

Osobiście bliżej mi jest wlaśnie do tej tezy

A najbardziej chyba utożsamiam się z opinią Kennetha Mathewsa widoczną na slajdzie:

Komentarz Mathewsa

In the same way the tōlĕdōt phrase in Genesis serves as a linking device that ties together the former and the following units by echoing from the preceding material a person’s name or literary motif and at the same time anticipating the p 34 focal subject of the next. The catchphrase is a device binding sections, functioning like a hinge that swings back, recalling the information in the prior section, and also swings forward by suggesting the topic in the section it introduces. The formula as the framework for the Genesis collection is the book’s strategy for declaring its organic unity—from the creation of the universe to the election of Israel’s historical precursors. By this overarching pattern the composition’s framework is historical genealogy, tying creation and human history in continuum. The superscription then has a unifying effect. W ten sam sposób fraza tōlĕdōt w Księdze Rodzaju służy jako element łączący, który spaja poprzednią i następną część, powtarzając imię osoby lub motyw literacki z poprzedniego fragmentu, a jednocześnie zapowiadając główny temat następnego. Slogan jest elementem łączącym sekcje, działającym jak zawias, który odchyla się do tyłu, przywołując informacje z poprzedniej sekcji, a także odchyla się do przodu, sugerując temat sekcji, którą wprowadza. Formuła jako rama zbioru Księgi Rodzaju jest strategią książki mającą na celu podkreślenie jej organicznej jedności – od stworzenia wszechświata po wybór historycznych prekursorów Izraela. Dzięki temu nadrzędnemu wzorcowi ramą kompozycji jest genealogia historyczna, łącząca stworzenie i historię ludzkości w ciągłość. Nagłówek ma zatem efekt jednoczący. K. A. Mathews, Genesis 1-11:26, tom 1A, The New American Commentary (Nashville: Broadman & Holman Publishers, 1996), 33–34.

To nie jest jedynie wymysl Mathewsa

Występuje również w innej literaturze naukowej

Jego myśl popiera także Bruce Waltke, nazywając tą formę “Janusem” od gr. boga o dwóch twarzach

A chyba głównym autorem, który poruszeł temat “janusowej” formy był Scott Noegel

Scott Noegel w swej niemal 400 stronicowej książce dostrzeega podobne “zawiasy”, “lączniki”, “szwy”

Występują nie tylko w Biblii ale także w innych starożytnych tekstach: akadyjskich i sumeryjskich

tōlĕdōt więc to dzieje kogoś, relacja o kimś, z czym mieliśmy do czynienia w poprzedniej sekcji

13 miejsc z toledot w Gen.

Jednak w trzech miejscach mamy do czynienia z powtórzeniem, więc prawdopodobnie 10 toledot

Godon Wenham w swoim Komentarzu proponuje taką strukturę: Prolog + 10 sekcji

____________________________________________________________________________

SEKCJE KSIĘGI RODZAJU

[SLAJD 7] – Pierwsze trzy tōlĕdōt

1 Toledot: Gen 2:4–4:26

Genesis 2:4 (Wenham)

This is the history [tōlĕdōt] of the heaven and the earth when they were created, on the day the LORD God made earth and heaven.

Oto historia [tōlĕdōt] nieba i ziemi, kiedy zostały stworzone, w dniu, w którym Pan Bóg uczynił ziemię i niebo

Pierwsze trzy tōlĕdōt umieściłem na kolejnym slajdzie

Na każdym podany jest zakres oraz pierwszy werset, w którym występuje tōlĕdōt i którym rozpoczyna się cała sekcja

Tłumaczenie wersetów pochodzi z Komentarza Gordona Wenhama

Obejmuje zawartośc Gen 2:4-4:26 będące wynikiem poprzedniej sekcji, czyli stworzenia

Pierwsza ciekawa rzecz, toledot nie zaczyna się wersetem 1:1

Z pewnych względów zajmiemy się nim później

Rozpoczyna się od wersetu 2:4

Druga ciekawa rzecz dotycząca tego wersetu

On jeden burzy strukturę Hipotezy dokumentów

Według niej, wersety 4 dzieli się na dwie części i pierwsza część należy do źródla P a od drugiej części źródło J

Oto historia [tōlĕdōt]

(A) nieba

(B) i ziemi,

(C’) w dniu, w którym Pan Bóg stworzył

(B’)ziemię

(A’) i niebo

Występuje tu struktura koncentryczna

dwie struktury w pismach chebrajczyków:

równoległa (często obecna w Przypowieściach,

wersety zbudowane z dwóch członów, jeden wyjaśnia drugi, rozwija drugi, bądź jest jego antytezą - mądry robi tak, a głupi robi tak)

Proverbs 15:14 (SNPD)

14. Serce rozumne szuka wiedzy, lecz usta głupców pasą się głupotą.

Koncentryczna lub chiastyczna

Druga część powraca w odwrotnej kolejności

Koncentryczna - akcent na oś

Chiastyczna - akcent na równoległe elementy

Uczeni często używają tych terminów zamiennie, więc też będę tak czynił

Taka struktura zawsze tworzy jedną całość

Struktura koncentryczna dowodzi, że jest jednością

Bardzo ladnie widac tutaj te “zawiasy”

Tekst odnosi się zarówno do Prologu jak i otwiera pierwszą sekcję tōlĕdōt

Pierwsza sekcja informuje o tym, co się stalo gdy niebo i ziemia zostaly stworzone

Opisuje ogród Eden oraz historię upadku i przekleństwa jakie przez to spadlo na calą ludzkośc

Daje też pierwszą nadzieję Ewie o potomstwie, które mialo zniszczyc węża, w którym zobrazowany byl upadly aniol, szatan

Mówi także o pierwszej linii odrzuconej: Kainie

Oraz o pierwszej linii blogoslawionej: Secie, który zająl miejsce zabitego Abla (Genesis 4:25 “I znów poznał Adam swoją żonę, i urodziła syna, i dała mu na imię Set, bo [stwierdziła]: Dał mi Bóg innego potomka zamiast Abla, bo [tego] zabił Kain.” )

___________________________________________________________________________

2 Toledot: Gen 5:1–6:8

Genesis 5:1-2 (Wenham)

This is the book of the family history [tōlĕdōt] of Adam.

On the day God createdb Adam, in the likeness of God he made him. Male and female he created them. Then he blessed them and called their name Adam on the day they were created

To jest księga historii rodziny [tōlĕdōt] Adama.

W dniu, w którym Bóg stworzył Adama, na podobieństwo Boga go uczynił. Stworzył ich mężczyzną i kobietą. Następnie pobłogosławił ich i nazwał ich imieniem Adam w dniu, w którym zostali stworzeni.

W drugiej sekcji początek to Gen 5:1

tōlĕdōt jest przetłumaczone jako historia rodziny i odtąd tak konsekwentnie jest tłumaczone do końca

Zawias - sięga do opisu poprzedniego (“… kiedy Bóg stworzyl czlowieka...”)

Linia synów Adama poprzez których wiedzie blogoslawieństwo

Linia obejmuje 10 imion

Adam → Set → Enosz → Kenan → Mahalalel →

Jered → Henoch → Metuszelach → Lamech → Noe

Co ciekawe, gdy odkryto tabliczki w Mezopotamii, odnosily się one do 10 królów, którzy panowali przed potopem (Gen 5)

Dominujące slowo: “umarl” (hbr - mot) מוּת

Pierwsze pojawienie się tego sowa

Opisuje okres widocznych skutków klątwy - opis umierania pokolenia po pokoleniu

Rozprzestrzeniającego się gwaltownie zla, nefilimów jako potomstwo aniolów i ludzi oraz decyzję Boga o potopie

Ale daje także nadzieję w Noem

____________________________________________________________________________

3 Toledot: Gen 6:9–9:29

Genesis 6:9 (Wenham)

This is the family history [tōlĕdōt] of Noah. Noah was a righteous man. He was blameless among his contemporaries. Noah walkedb with God.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] Noego. Noe był człowiekiem sprawiedliwym. Był bez zarzutu wśród swoich współczesnych. Noe chodził z Bogiem.

Obejmuje zakres Gen 6:9-9:29

Ponownie zaczyna się odniesieniem do poprzedniej sekcji toledot

koniec poprzedniej: “znalazl laskę w oczach Pana”

początek nowej: → “byl czlowiekiem sprawiedliwym… bez zarzutu”

Przeważający opis to czasy potopu i przymierza po potopie

Kończy się upiciem się Noego

Przekleństwo Kanaana oraz

blogosawieństwo Sema i przez niego Jafeta “niech zamieszka w namiotach Sema” (Genesis 9:27 “Rozprzestrzeni Bóg Jafeta i zamieszka w namiotach Sema, a Kanaan będzie jego sługą!” )

____________________________________________________________________________

[SLAJD 8] – Tablica narodów

4 Toledot: Gen 10:1–11:9

Genesis 10:1 (Wenham)

This is the family history [tōlĕdōt] of Noah’s sons, Shem, Ham, and Japhet. Children were born to them after the flood.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] synów Noego: Sema, Chama i Jafeta. Po potopie urodziły im się dzieci.

Obejmuje zakres Gen 10:1-11:9

Wprowadza historię synów Noego, o których mowa byla w części poprzedniej

Ponowinie mamy więc rolę zawiasu czy też spinacza dwóch sąsiadujących sekcji

Sekcja opisuje “tablicę narodów” czyli inaczej narodziny narodów

Na mapce żólty obszar to potomkowie Sema

Ceglasty to potomkowie Jafeta

Zielony to potomkowie Chama

Sekcja opisuje też obszar osiedlenia po potopie “w kraju Szinear” - tereny późniejszej Babilonii i Asyrii (Genesis 10:10 “Początkiem zaś jego królestwa był Babilon i Erek, i Akad, i Kalne w ziemi Szinear.” )

To także historia o budowie Wieży Babel, pomieszaniu języków i rozproszeniu narodów ziemi

____________________________________________________________________________

[SLAJD 9] – Toledot 5 i 6

5 Toledot: Gen 11:10–26

Genesis 11:10 (Wenham)

This is the family history [tōlĕdōt] of Shem. Shem was a hundred years old and he fathered Arpachshad two years after the flood.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] Sema. Sem miał sto lat i dwa lata po potopie spłodził Arpachszada

Obejmuje zakres Gen 11:10-11:26

Ponownie rozpoczyna się od nawiązania do poprzedniej sekcji - konkretnie do Sema, o którym byla już mowa w poprzednim tōlĕdōt

Cala sekcja to genealogia od Sema (semici) przez Hebera (Hebrajczycy) aż po Abrahama

Liczba osób w tej linii to 10

Co ciekawe, w drugim “toledot” w Gen 5 jest geneologia 10 osób z linii Adama do Noego

O ile w pierwszej linii występowalo slowo hebr. “mot” (umierac) o tyle w tej linii genealogicznej go brak

Jest tylko mowa o zrodzeniu

Bo pojawia się Abraham

Z przymierza z nim będzie wynikalo zbawienie czlowieka, co okolo 2000 lat pózniej będzie tlumaczyl w swych pismach apostol Pawel

Ojcem Abrahama jest Terach i jest to postac z ostatniego wiersza tej sekcjii...

____________________________________________________________________________

6 Toledot: Gen 11:27–25:11

Genesis 11:27 (Wenham)

Now this is the family history [tōlĕdōt] of Terah. Terah fathered Abram, Nahor, and Haran. Haran fathered Lot.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] Teracha. Terah spłodził Abrama, Nachora i Harana. Haran spłodził Lota.

… oraz z pierwszego wiersza następnej sekcji

A więc również tutaj mamy spięty poprzedni tōlĕdōt z aktualnym

Obejmuje zakres Gen 11:27-25:11

Centralnym punktem jest historia Abrahama

Jego wiary, posluszeństwa Bogu

Narodzenie dwóch synów: Ismaela z Hagar oraz Izaaka z Sary

Wybór Izaaka oraz odrzucenie Ismaela

Wielkia próby związanej z Izaakiem

Oraz opis przymierza jakie Bóg z nim zawarl

Są to najważniejsze opisy Gen a by może calego ST

____________________________________________________________________________

[SLAJD 10] – Toledot 7 i 8

7 Toledot: Gen 25:12–18

Genesis 25:12 (Wenham)

And this is the family history [tōlĕdōt] of Ishmael, the son of Abraham, the son whom Hagar, the Egyptian, Sarah’s maid, bore to Abraham.

A oto historia rodziny [tōlĕdōt] Ismaela, syna Abrahama, syna, którego Hagar, Egipcjanka, służąca Sary, urodziła Abrahamowi.

Następne dwie sekcje dotyczą dwóch synów Abrahama, których wymieniono w 6-m “toledot” - Ismaela i Izaaka

Pierwsza, krótka zanotowana w Gen 25:12-18, krótsza, dotyczy odrzuconego potomka i jego dwunastu synów...

____________________________________________________________________________

8 Toledot: Gen 25:19–35:29

Genesis 25:19 (Wenham)

This is the family history [tōlĕdōt] of Isaac, the son of Abraham. Now Abraham had fathered Isaac.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] Izaaka, syna Abrahama. Abraham spłodził Izaaka.

… druga obejmuje zakres Gen 25:19-35:29 i dotyczy Izaaka, dziedzica obietnicy i jego rodziny

Sprzedanie pierworództwa przez Ezawa

Odrzucenie Ezawa i wybór Jakuba

Ucieczka do Labana przed Ezawem

Poślubienie Lei i Racheli, narodzenie 12 synów, z których wywodzi się naród Izraela

Powrót do Kanaanu i pojednanie z Ezawem

Kończy się śmiercią Izaaka i pochówkiem przez Jakuba i Ezawa

____________________________________________________________________________

[SLAJD 11] – Toledot 9 i 10

9 Toledot: Gen 36:1–37:1

Genesis 36:1 (Wenham)

This is the family history[tōlĕdōt] of Esau, that is Edom.

Oto historia rodziny[tōlĕdōt] Ezawa, czyli Edomu.

Ostatnie dwa tōlĕdōt mają podobną strukturę jak 7 i 8

7 i 8 zakorzenione byly w 6 i dotyczyly dwóch synów Abrahama Ismaela i Izaaka

9 i 10 zakorzenione są w 8 i również dotycza dwóch synów Izaaka: Ezawa i Jakuba

Sekcja 8 kończy się imionami Ezawa i Jakuba, sekcje 9 i 10 zaczynają się odpowiednio tymi imionami

Podobnie jak tam, najpierw podaje się linię odrzuconą - Ezawa

Ten tōlĕdōt obejmuje zakres Gen 36:1-37:1

Dzieje rodu Ezawa

Informacja o tym, że Ezaw zamieszkal “na pogórzu Seir” i dal początek Edomowi (Genesis 36:8–9 “I zamieszkał Ezaw na pogórzu Seir – Ezaw to Edom.A oto pokolenia Ezawa, ojca Edomu na pogórzu Seir.”)

Tereny dzisiejszej Jordanii

____________________________________________________________________________

10 Toledot: Gen 37:2–50:26

Genesis 37:2 (Wenham)

This is the family history[tōlĕdōt] of Jacob. Joseph was seventeen years old, and he used to be a shepherd with his brothers. He had been a servant boy with the sons of Bilhah and Zilpah, his father’s wives, and he told tales about them to their father.

Oto historia rodziny [tōlĕdōt] Jakuba. Józef miał siedemnaście lat i wraz ze swoimi braćmi zajmował się pasterstwem. Był sługą synów Bilhy i Zilpy, żon swojego ojca, i opowiadał ojcu o nich różne historie.

Opisuje wydarzenia z Gen 37:2-50:26

Cala historia rodziny Jakuba

Sprzedanie Józefa do Egiptu

To co Józefa tam spotkalo

W jaki sposób Izrael znalazl się w Egipcie

Reszta informacji pochodzila już z czasów bliskich Mojżeszowi

____________________________________________________________________________

[SLAJD 12] – Spinacze

Na tym slajdzie widać jak przebiega cała struktura Rdz

Spinacze to odpowiedniki tōlĕdōt

łącza kolejne historie, kolejnych rodzin

Struktura idzie cały czas w górę, w miarę jak błogosławieństwo przechodzi z osoby na osobę i rodziny na rodzinę

Zaznaczone są też dwie rodziny, które zostają odrzucone

7 i 9 sekcja opisuje Ismaela oraz Ezawa

Najistotniejsze jest to, że wszystkie historie się zazębiają

Nie ma luk, jedno wynika z drugiego i stanowi integralną jedność i całość

Dokładnie odwrotnie niż chcieliby nam wmówć zwolennicy HD

Ale w całej tej historii jest jeszcze coś więcej… →

____________________________________________________________________________

[SLAJD 13] – Struktura siódemkowa

BRAKUJĄCE TOLEDOT W PROLOGU

Prolog: Gen 1:1–2:3

Genesis 1:1 (SNPD)

1. Na początku stworzył Bóg niebiosa i ziemię.

Obejmuje zakres Gen 1:1-2:3

Dlaczego brak jest tōlĕdōt w Prologu?

Ponieważ każde toledot bylo ludzkim opisem wydarzeń, których dany ludzki autor byl świadkiem

Pierwszy rozdzial Genesis to nie jest sprawodzdanie ludzkiego autora

To natchniony Bozy opis, który przekazal Mojżeszowi (Garrett) lub byc może nawet Adamowi

Struktura Rdz 1:1-2:3

Jest rzeczą wiadomą, że 7 jest liczbą, która w Biblii występuje bardzo często

Uważana jest za symbol boskiej doskonalości

Struktura siódemkowa widoczna w calym prologu

Gematria a struktura literacka, kompozycja

Gematria - litery posiadają wartości liczbowe

Niektóre rzeczy są ciekawe

Wiele jednak jest mocno naciąganych

Tym się nie będę zajmował

Struktura siódemkowa, heptadyczna działa na poziomie literackim

Siódemka jest wówczas wpisana w strukturę i kompozycję tekstu

Poruszę właśnie tą siódemkę (choć raz będzie również dziesiątka)

[SLAJD 14] – "Na początku...”

Na slajdzie - w prawym górnym rogu pierwsze wersety

Na żółto zaznaczony jest pierwszy werset po hebrajsku z tekstem angielskim pod

Pierwszy werset ma siedem slów

W pierwszym wersecie jest 28 liter

Trzy rzeczowniki w pierwszym wersecie: Bóg (אֱלֹהִים ʾElōhīm), niebiosa (שָׁמַיִם šāmayim) i ziemia (אֶרֶץ ʾereṣ)

Bóg (אֱלֹהִים ʾElōhīm) - 35 razy (7x5)

niebiosa (שָׁמַיִם šāmayim) - 21 razy (7x3)

ziemia (אֶרֶץ ʾereṣ) - 21 razy (7x3)

rzeczowniki אלהים, השמים, הארץ = 86 + 395 + 296 = 777 = 7 × 111,

czasownik ברא = 203 = 7 × 29

____________________________________________________________________________

[SLAJD 15] – Siedem dni i akapitów

Genesis 1:1–2:3 (SNPD)

1. Na początku stworzył Bóg niebiosa i ziemię.

2. A ziemia była bezładna i pusta, ciemność [rozciągała się] nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód.

[1 Dzień]

3. Wtedy Bóg powiedział: Niech się stanie światło! I stało się światło.

4. I zobaczył Bóg, że światło jest dobre. Oddzielił zatem Bóg światło od ciemności. 5. I nazwał Bóg światło dniem, a ciemność nazwał nocą. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień pierwszy. פ

[2 Dzień]

6. Następnie Bóg powiedział: Niech powstanie sklepienie pomiędzy wodami i niech rozdziela między wodami a wodami!

7. I zrobił Bóg sklepienie; oddzielił wody spod sklepienia od wód znad sklepienia – i tak się stało.

8. I nazwał Bóg sklepienie niebiosami. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień drugi. פ

[3 Dzień]

9. Następnie Bóg powiedział: Niech się zbiorą wody spod niebios na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd! Tak też się stało.

10. Suchy ląd nazwał Bóg ziemią, a zbiorniki wód morzami – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

11. Potem Bóg powiedział: Niech ziemia zakiełkuje trawą, roślinnością wydającą nasienie, drzewem owocowym wydającym owoc, w którym jest nasienie, stosownie do swego rodzaju na ziemi! I tak się stało.

12. Ziemia wypuściła trawę, roślinność wydającą nasienie według swego rodzaju i drzewo rodzące owoc, w którym jest nasienie, według swego rodzaju, i Bóg uznał to za dobre.

13. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień trzeci. פ

[4 Dzień]

14. Następnie Bóg powiedział: Niech na sklepieniu niebios pojawią się światła, aby rozdzielać dzień od nocy i być znakami dla pór, dni i lat!

15. Niech też będą światłami na sklepieniu niebios, aby oświetlać ziemię! Tak też się stało.

16. Bóg utworzył dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą. [Utworzył] również gwiazdy.

17. Umieścił je Bóg na sklepieniu niebios, aby świeciły nad ziemią

18. i rządziły dniem i nocą, i oddzielały światło od ciemności – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

19. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień czwarty. פ

[5 Dzień]

20. Następnie Bóg powiedział: Niech się zapełnią wody rojem żywych istot, a nad ziemią niech zatrzepocze ptactwo na obliczu sklepienia niebios!

21. Tak więc stworzył Bóg wielkie potwory i wszelkie ruszające się żywe istoty, którymi – stosownie do ich rodzajów – zaroiły się wody. I wszelkie skrzydlate ptactwo według jego rodzaju – i uznał to Bóg za dobre.

22. Wówczas pobłogosławił im Bóg, mówiąc: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie wody mórz. A ptactwo niech się rozmnaża na ziemi!

23. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień piąty. פ

[6 Dzień]

24. Następnie Bóg powiedział: Niech ziemia wyda żywą duszę stosownie do jej rodzajów: bydło, płazy i zwierzęta ziemi według swego rodzaju! Tak też się stało.

25. Bóg uczynił zwierzęta ziemi według ich rodzajów, bydło według jego rodzajów i wszelkie płazy ziemi według ich rodzajów – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

26. Następnie Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz, na nasze podobieństwo, i niech panuje nad rybami morza, i nad ptactwem niebios, i nad bydłem, i nad całą ziemią, i nad wszelkim płazem, który pełza po ziemi.

27. I stworzył Bóg człowieka na swój obraz, stworzył go na obraz Boga – stworzył ich jako mężczyznę i kobietę.

28. Potem błogosławił im Bóg i powiedział im Bóg: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie ziemię i podporządkowujcie ją sobie: panujcie nad rybami mórz i nad ptactwem niebios, i nad wszelkim zwierzęciem, które pełza po ziemi!

29. Potem Bóg powiedział: Oto daję wam wszelką roślinę wydającą nasienie, na całej powierzchni ziemi, i wszelkie drzewo, którego owoc ma w sobie nasienie – [to] niech wam służy za pokarm!

30. Wszystkim zaś zwierzętom ziemi i wszelkiemu ptactwu niebios, i wszystkiemu, co pełza po ziemi, w czym jest żywa dusza, [daję] do jedzenia wszelkie zielone rośliny. Tak też się stało.

31. I spojrzał Bóg na wszystko, czego dokonał, a oto było [to] bardzo dobre. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień szósty. פ

[7 Dzień]

1. Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp.

2. I ukończył Bóg w siódmym dniu swoje dzieło, które wykonywał, i zaprzestał w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał.

3. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go, gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie. פ

Siedem dni i siedem akapitów

Taki jest właśnie podział

Hebrajska spógloska פ (pe, zaznaczylem zielonym kolorem) jest znakiem, który umieszcza się na końcu akapitu

____________________________________________________________________________

[SLAJD 16 ] – “I powiedział Bóg”

Genesis 1:1–2:3 (SNPD)

1. Na początku stworzył Bóg niebiosa i ziemię.

2. A ziemia była bezładna i pusta, ciemność [rozciągała się] nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód.

[1 Dzień]

3. Wtedy Bóg powiedział: Niech się stanie światło! I stało się światło.

[2 Dzień]

6. Następnie Bóg powiedział: Niech powstanie sklepienie pomiędzy wodami i niech rozdziela między wodami a wodami!

7. I zrobił Bóg sklepienie; oddzielił wody spod sklepienia od wód znad sklepienia – i tak się stało.

8. I nazwał Bóg sklepienie niebiosami. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień drugi. פ

[3 Dzień]

9. Następnie Bóg powiedział: Niech się zbiorą wody spod niebios na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd! Tak też się stało.

10. Suchy ląd nazwał Bóg ziemią, a zbiorniki wód morzami – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

12. Ziemia wypuściła trawę, roślinność wydającą nasienie według swego rodzaju i drzewo rodzące owoc, w którym jest nasienie, według swego rodzaju, i Bóg uznał to za dobre.

13. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień trzeci. פ

[4 Dzień]

14. Następnie Bóg powiedział: Niech na sklepieniu niebios pojawią się światła, aby rozdzielać dzień od nocy i być znakami dla pór, dni i lat!

15. Niech też będą światłami na sklepieniu niebios, aby oświetlać ziemię! Tak też się stało.

16. Bóg utworzył dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą. [Utworzył] również gwiazdy.

17. Umieścił je Bóg na sklepieniu niebios, aby świeciły nad ziemią

18. i rządziły dniem i nocą, i oddzielały światło od ciemności – i zobaczył Bóg, że to jest dobre. 19. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień czwarty. פ

[5 Dzień]

20. Następnie Bóg powiedział: Niech się zapełnią wody rojem żywych istot, a nad ziemią niech zatrzepocze ptactwo na obliczu sklepienia niebios!

22. Wówczas pobłogosławił im Bóg, mówiąc: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie wody mórz. A ptactwo niech się rozmnaża na ziemi!

23. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień piąty. פ

[6 Dzień]

24. Następnie Bóg powiedział: Niech ziemia wyda żywą duszę stosownie do jej rodzajów: bydło, płazy i zwierzęta ziemi według swego rodzaju! Tak też się stało.

25. Bóg uczynił zwierzęta ziemi według ich rodzajów, bydło według jego rodzajów i wszelkie płazy ziemi według ich rodzajów – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

27. I stworzył Bóg człowieka na swój obraz, stworzył go na obraz Boga – stworzył ich jako mężczyznę i kobietę.

30. Wszystkim zaś zwierzętom ziemi i wszelkiemu ptactwu niebios, i wszystkiemu, co pełza po ziemi, w czym jest żywa dusza, [daję] do jedzenia wszelkie zielone rośliny. Tak też się stało.

31. I spojrzał Bóg na wszystko, czego dokonał, a oto było [to] bardzo dobre. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień szósty. פ

[7 Dzień]

1. Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp.

2. I ukończył Bóg w siódmym dniu swoje dzieło, które wykonywał, i zaprzestał w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał.

3. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go, gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie. פ

10 razy użyte wyrażenie “I powiedzial Bóg”

Zaznaczyłem to na pomarańczowo

W przekadach to różnie oddają ale jest to dokladnie to samo wyrażenie

Wejomer Elohim (וַיֹּ֥אמֶר אֱלֹהִ֖ים )

Jedynie w Gen 1:28 jest odwrócone i występuje w postaci Elohim wejomer

Wedlug Talmudu - 10 wypowiedzi, dzięki którym zostal stworzony świat

Ale tu również jest 7

7 wypowiedzi skierowanych do stworzenia

3 ostatnie wypowiedzi skierowane do człowieka

____________________________________________________________________________

[SLAJD 17] – "I stało się”

Genesis 1:1–2:3 (SNPD)

1. Na początku stworzył Bóg niebiosa i ziemię.

2. A ziemia była bezładna i pusta, ciemność [rozciągała się] nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód.

[1 Dzień]

3. Wtedy Bóg powiedział: Niech się stanie światło! I stało się światło.

4. I zobaczył Bóg, że światło jest dobre. Oddzielił zatem Bóg światło od ciemności.

5. I nazwał Bóg światło dniem, a ciemność nazwał nocą. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień pierwszy. פ

[2 Dzień]

6. Następnie Bóg powiedział: Niech powstanie sklepienie pomiędzy wodami i niech rozdziela między wodami a wodami!

7. I zrobił Bóg sklepienie; oddzielił wody spod sklepienia od wód znad sklepienia – i tak się stało.

8. I nazwał Bóg sklepienie niebiosami. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień drugi. פ

[3 Dzień]

9. Następnie Bóg powiedział: Niech się zbiorą wody spod niebios na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd! Tak też się stało.

10. Suchy ląd nazwał Bóg ziemią, a zbiorniki wód morzami – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

12. Ziemia wypuściła trawę, roślinność wydającą nasienie według swego rodzaju i drzewo rodzące owoc, w którym jest nasienie, według swego rodzaju, i Bóg uznał to za dobre.

13. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień trzeci. פ

[4 Dzień]

14. Następnie Bóg powiedział: Niech na sklepieniu niebios pojawią się światła, aby rozdzielać dzień od nocy i być znakami dla pór, dni i lat!

15. Niech też będą światłami na sklepieniu niebios, aby oświetlać ziemię! Tak też się stało.

16. Bóg utworzył dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą. [Utworzył] również gwiazdy.

17. Umieścił je Bóg na sklepieniu niebios, aby świeciły nad ziemią

18. i rządziły dniem i nocą, i oddzielały światło od ciemności – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

19. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień czwarty. פ

[5 Dzień]

20. Następnie Bóg powiedział: Niech się zapełnią wody rojem żywych istot, a nad ziemią niech zatrzepocze ptactwo na obliczu sklepienia niebios!

22. Wówczas pobłogosławił im Bóg, mówiąc: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie wody mórz. A ptactwo niech się rozmnaża na ziemi!

23. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień piąty. פ

[6 Dzień]

24. Następnie Bóg powiedział: Niech ziemia wyda żywą duszę stosownie do jej rodzajów: bydło, płazy i zwierzęta ziemi według swego rodzaju! Tak też się stało.

25. Bóg uczynił zwierzęta ziemi według ich rodzajów, bydło według jego rodzajów i wszelkie płazy ziemi według ich rodzajów – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

27. I stworzył Bóg człowieka na swój obraz, stworzył go na obraz Boga – stworzył ich jako mężczyznę i kobietę.

30. Wszystkim zaś zwierzętom ziemi i wszelkiemu ptactwu niebios, i wszystkiemu, co pełza po ziemi, w czym jest żywa dusza, [daję] do jedzenia wszelkie zielone rośliny. Tak też się stało.

31. I spojrzał Bóg na wszystko, czego dokonał, a oto było [to] bardzo dobre. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień szósty. פ

[7 Dzień]

1. Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp.

2. I ukończył Bóg w siódmym dniu swoje dzieło, które wykonywał, i zaprzestał w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał.

3. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go, gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie. פ

To wyrażenie: (וַֽיְהִי we jahi)

7 razy w “formule spełnienia” (Wenham)

Jako potwierdzenie wykonania Bożego zamiaru

____________________________________________________________________________

[SLAJD 18] – “To było dobre”

Genesis 1:1–2:3 (SNPD)

1. Na początku stworzył Bóg niebiosa i ziemię.

2. A ziemia była bezładna i pusta, ciemność [rozciągała się] nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód.

[1 Dzień]

3. Wtedy Bóg powiedział: Niech się stanie światło! I stało się światło.

4. I zobaczył Bóg, że światło jest dobre. Oddzielił zatem Bóg światło od ciemności.

5. I nazwał Bóg światło dniem, a ciemność nazwał nocą. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień pierwszy. פ

[2 Dzień]

6. Następnie Bóg powiedział: Niech powstanie sklepienie pomiędzy wodami i niech rozdziela między wodami a wodami!

7. I zrobił Bóg sklepienie; oddzielił wody spod sklepienia od wód znad sklepienia – i tak się stało.

8. I nazwał Bóg sklepienie niebiosami. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień drugi. פ

[3 Dzień]

9. Następnie Bóg powiedział: Niech się zbiorą wody spod niebios na jedno miejsce i niech się ukaże suchy ląd! Tak też się stało.

10. Suchy ląd nazwał Bóg ziemią, a zbiorniki wód morzami – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

12. Ziemia wypuściła trawę, roślinność wydającą nasienie według swego rodzaju i drzewo rodzące owoc, w którym jest nasienie, według swego rodzaju, i Bóg uznał to za dobre.

13. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień trzeci. פ

[4 Dzień]

14. Następnie Bóg powiedział: Niech na sklepieniu niebios pojawią się światła, aby rozdzielać dzień od nocy i być znakami dla pór, dni i lat!

15. Niech też będą światłami na sklepieniu niebios, aby oświetlać ziemię! Tak też się stało.

16. Bóg utworzył dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą. [Utworzył] również gwiazdy.

17. Umieścił je Bóg na sklepieniu niebios, aby świeciły nad ziemią

18. i rządziły dniem i nocą, i oddzielały światło od ciemności – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

19. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień czwarty. פ

[5 Dzień]

20. Następnie Bóg powiedział: Niech się zapełnią wody rojem żywych istot, a nad ziemią niech zatrzepocze ptactwo na obliczu sklepienia niebios!

22. Wówczas pobłogosławił im Bóg, mówiąc: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie wody mórz. A ptactwo niech się rozmnaża na ziemi!

23. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień piąty. פ

[6 Dzień]

24. Następnie Bóg powiedział: Niech ziemia wyda żywą duszę stosownie do jej rodzajów: bydło, płazy i zwierzęta ziemi według swego rodzaju! Tak też się stało.

25. Bóg uczynił zwierzęta ziemi według ich rodzajów, bydło według jego rodzajów i wszelkie płazy ziemi według ich rodzajów – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

27. I stworzył Bóg człowieka na swój obraz, stworzył go na obraz Boga – stworzył ich jako mężczyznę i kobietę.

30. Wszystkim zaś zwierzętom ziemi i wszelkiemu ptactwu niebios, i wszystkiemu, co pełza po ziemi, w czym jest żywa dusza, [daję] do jedzenia wszelkie zielone rośliny. Tak też się stało.

31. I spojrzał Bóg na wszystko, czego dokonał, a oto było [to] bardzo dobre. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień szósty. פ

[7 Dzień]

1. Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp.

2. I ukończył Bóg w siódmym dniu swoje dzieło, które wykonywał, i zaprzestał w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał.

3. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go, gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie. פ

Kolejna siódemka

Przypomnijmy - 10 razy “powiedział Bóg” (7 stworzenie, 3 człowiek)

7 razy gdy to się wykonało: “I tak się stało”

7 razy to co uczynił Bóg było dobre

różnie tłumaczone ale hebr. (ט֑וֹב tow)

6 razy “tow”, siódmy raz “hine tow” (bardzo dobre, rzeczywiście dobre) (הִנֵּה־ט֖וֹב)

____________________________________________________________________________

[SLAJD 19] – Rdz 2:1-3

Genesis 2:1–3 (SNPD)

1. Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp. 2. I ukończył Bóg w siódmym dniu swoje dzieło, które wykonywał, i zaprzestał w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał. 3. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go, gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie.

Gen 2:1-3 to zakończenie Prologu

Zapieczętowanie Bożego dzieła stworzenia w siódmym dniu

Podobnie jak w rozpoczęciu tak i na zakończenie mamy do czynienia z siódemkami

Całość liczy 35 słów (7x5)

Podzielona jest na 5 sentencji, które przedstawiłem na slajdzie

3 środkowe sentencje są centrum tego fragmentu

Każda liczy po siedem słów

W każdej występuje 7 dzień

W środku, jako 3, 4 i 5 słowo

Czy to wszystko co do tej pory przytoczyłem to przypadek?

To bardzo wątpliwe

Umberto Cassuto kończy to slowami: Niemożliwe jest przypuszczenie, że to wszystko jest jedynie przypadkową zbieżnością okoliczności. Ta numeryczna symetria jest niczym złota nić, która spaja wszystkie części tego fragmentu i służy jako przekonujący dowód jego jedności (s. 15).

To nie jest mój wymysł

To nie są jacyś randomowi ludzi, którzy to zauważyli

Umberto Cassuto, Nahum Sarna, Kenneth Mathews, Gordon Wenham

To nazwiska ze szczytów komentatorów Księgi Rodzaju

Tyle jeśli chodzi o strukturę siódemkową w Prologu

Nie znalalazłem inngo fragmentu w Księdze Rodzaju, który tak byłby nasycony siódemkami

Sugestia Garretta wydaje się prawdopodobna

Ale to nie wszystko jeśli chodzi o jedność całej Księgi Rodzaju...

____________________________________________________________________________

[SLAJD 20] – Historia Pierwotna

Pamiętacie Rdz 2:4

Nie tylko paralelizm i chiazmy w poszczególnych wersetach

Gary Rendsburg w The Redaction of Genesis postawił tezę, żecala Rdz ma taką strukturę

I… wydaje się, że w dużej mierze miał rację

Historia Pierwotna: struktura naprzemienna

A Opowieść o stworzeniu: pierwszy początek; błogosławieństwo Boże 1:1–2:3

B Grzech Adama: nagość; widzenie/zakrywanie nagości; przekleństwo 2:4–3:24

C Brak potomków zamordowanego młodszego, sprawiedliwego syna Abla 4:1–16

D Potomkowie grzesznego syna Kaina 4:17–26

E Potomkowie wybranego syna Seta: dziesięć pokoleń od Adama do Noego 5:1–32

F Upadek: bezprawny związek 6:1–4

G Krótkie wprowadzenie do Noego 6,5–8

A′ Opowieść o potopie: odwrócenie stworzenia; nowy początek; błogosławieństwo Boże 6:9–9:19

B′ Grzech Noego: nagość, widzenie/zakrywanie nagości; przekleństwo 9:20–29

C′ Potomkowie młodszego, sprawiedliwego syna 10:1–5

D′ Potomkowie grzesznego syna Chama 10:6–20

E′ Potomkowie wybranego syna Sema: dziesięć pokoleń od Noego do Teracha 10:21–329

F′ Upadek: buntowniczy związek (Wieża Babel) 11:1–9

G′ Krótkie wprowadzenie do Abrahama, przez którego Bóg pobłogosławi ludzkość 11:27–32

Źródło Bruce K. Waltke i Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), 19-20.

Obejmuje zakres od stworzenia do czasów Abrahama

Mamy tu do czynienia ze strukturą naprzemienną

Pomarańczowe A odpowiada zdaniu zielonemu A’

____________________________________________________________________________

[SLAJD 21] – Cykl Abrahama

Cykl Abrahama: wzór koncentryczny

A Genealogia Teracha 11:27–32 11:27–32

B Obietnica syna i początek duchowej odysei Abrahama 12:1–9

C Abraham kłamie na temat Sary; PAN chroni ją w obcym pałacu 12:10–20

D Lot osiedla się w Sodomie 13:1–18

E Abraham wstawia się za Sodomą i Lotem militarnie 14:1–24

F Przymierze z Abrahamem; zwiastowanie Izmaela 15:1–16:16

F′ Przymierze z Abrahamem; zwiastowanie Izaaka 17:1–18:15

E′ Abraham wstawia się za Sodomą i Lotem w modlitwie 18:16–33

D′ Lot ucieka ze skazanej na zagładę Sodomy i osiedla się w Moabie 19:1–38

C′ Abraham kłamie na temat Sary; Bóg chroni ją w obcym pałacu 20:1–18

B′ Narodziny syna i kulminacja duchowej odysei Abrahama 21:1–22:19

A′ Genealogia Nachora 22:20–24

Kompozycja podobna do Gen 2:4

Tu również zaznaczyłem dwa bloki, pomarańczowy i zielony

Ponownie zdania sobie odpowiadają

Tym razem jednak rozpoczynając od zdań kresowych, pierwszego do ostatniego

I schodząc się w środku

Bruce K. Waltke and Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), 20.

____________________________________________________________________________

[SLAJD 22] – Cykl Jakuba

Cykl Jakuba: wzór koncentryczny

A Poszukiwanie wyroczni; zmagania w czasie porodu; narodziny Jakuba 25:19–34

B Wtrącenie: Rebeka w obcym pałacu; pakt z obcymi 26:1–35

C Jakub boi się Ezawa i ucieka 27:1–28:9

D Posłańcy 28:10–22

E Przybycie do Charanu 29:1–30

F Żony Jakuba są płodne 29:31–30:24

F′ Stada Jakuba są płodne 30:25–43

E′ Ucieczka z Charanu 31:1–55

D′ Posłańcy 32:1–32

C′ Jakub wraca i boi się Ezawa 33:1–20

B′ Wtrącenie: Dina w obcym pałacu; pakt z obcymi 34:1–31

A′ Wyrocznia spełniona; zmagania w czasie porodu; Jakub staje się Izraelem 35:1–22

Analogiczna sytuacja w przypadku Jakuba

Znowu mamy tu do czynienia z kompozycją koncentryczną

Bruce K. Waltke and Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), s. 20-21.

____________________________________________________________________________

[SLAJD 23] – Cykl Józefa

Cykl Józefa: wzór koncentryczny

A Wprowadzenie: początek historii Józefa 37:2–11

B Jakub opłakuje „śmierć” Józefa 37:12–36

C Interludium: Juda ukazany jako przywódca 38:1–30

D Zniewolenie Józefa w Egipcie 39:1–23

E Józef wybawcą Egiptu poprzez niełaskę na dworze faraona 40:1–41:57

F Podróże braci do Egiptu 42:1–43:34

G Bracia zdają test Józefa dotyczący miłości 44:1–34

G′ Józef rezygnuje ze swojej władzy nad braćmi 45:1–28

F′ Migracja rodziny do Egiptu 46:1–27

E′ Józef wybawcą rodziny poprzez łaskę na dworze faraona

D′ Zniewolenie Egipcjan przez Józefa 47:13–31

C′ Interludium: Juda błogosławiony jako władca 48:1–49:28

B′ Józef opłakuje śmierć Jakuba 49:29–50:14

A′ Zakończenie: koniec historii Józefa 50:15–26

Bruce K. Waltke and Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), 21.

Bruce Waltke po zaprezentowaniu w swym komentarzu między innymi tych właśnie struktur napisał:

Kto jest literackim geniuszem tego artystycznego arcydzieła, które – jak fuga Bacha – splata ze sobą układ tekstu i rozwój opowieści w jedną spójną, przemyślany całość?

Bruce K. Waltke i Cathi J. Fredricks, Genesis: A Commentary (Grand Rapids, MI: Zondervan, 2001), 20.

To pytanie pozostawię bez odpowiedzi

Niech ono wybrzmi głośno

____________________________________________________________________________

[SLAJD 23] – Podsumowanie

PODSUMOWANIE

Hipoteza dokumentów → Pięcioksiąg, w tym Rdz powstal metodą “wytnij i wklej”

4 niezalezne od siebie dokumenty, które zredagowano w jeden wlasnie taką metodą, którą cechuje chaos kompozycyjny

Redaktor zdaniem tych krytyków posklejal tekst nieudolnie i niedbale

Stąd ich zdaniem dublety, czyli powtarzanie tych samych opowiadań, stąd zmiany stylu w tekście i sprzeczności

Ten pogląd powstal w XIX wieku, kiedy raczkowala archeologia i badania nad literaturą ANE

Jedynymi dostępnymi pismami starożytnymi byly te z kultury grecko-hebrajskiej

Przez takie okulary patrzyli liberalni uczeni na teksty ST

Nic dziwnego, że znajdowali tam chaos

Dopiero od XIX wieku odkrycia oraz odczytanie pisma klinowego otworzylo drzwi do sprawdzenia jakich środków używali starożytni pisarze

Byly one zupelnie odmienne od tych w kulturze zachodniej

I kiedy zaczęto patrzeć na pisma ST w tym kontekście, ten chaos zniknął

Okazało się, że jest doskonale przygotowaną jednoitą strukturą

Dlatego wlaśnie liberal Whybray odrzuca HD i przyznaje, że autor byl jeden

____________________________________________________________________________

Teologia

Ważniejsza od struktury jest treśc, a za nią - teologia

Jest fundamentem, na którym zbudowana jest niemal cala teologia

Odpowiada na podstawowe pytania

→ pochodzenie świata i czlowieka

→ skąd na świecie wzięlo się zlo

→ czy jest nadzieja dla upadlego i umierającego czlowieka

→ przez kogo ma byc wprowadzone blogoslawieństwo odkupienia dla czlowieka (dlatego między innymi linie genealogiczne)

→ na jakiej podstawie upadly czlowiek może nawiązac spolecznośc z Bogiem i byc usprawiedliwiony

Na tym fundamentcie stoją pozostale księgi mojżeszowe, stary testament, a także nowy

Jeśli odrzucimy historyczną prawdziwość Pięcioksięgu, zburzymy fundament

Będziemy w totalnym chaosie nie mając żadnych kryteriów rozstrzygnięcia gdzie leży prawda a gdzie błąd

Wnioski

Przeanalizowaliśmy niektóre argumenty potwierdzające natchnioną budowę Księgi Rodzaju

Nie można traktowac ich jako dowody

Żyjemy w wieku wiary a nie widzenia, do końca będzie wymagana od nas wiara

Jednak jest różnica między latwowiernością a wiarą opartą na rozsądnych argumentach

Od ludzi wierzących nie jest wymagana ślepa wiara ale wiara oparta na argumentach

Mam nadzieję, że te argumenty, które przedstawiam będące wynikiem badań i pracy wielu autorów, pomogą nam w budowaniu tej wiary

____________________________________________________________________________

NOTATKI

Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament)

Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) 9352 תּוֹלֵדוֹת

(tô·lē·ḏôṯ): n.fem.pl.; ≡ Str 8435; TWOT 867g—1. LN 10.26

____________________________________________________________________________

The Complete Word Study Dictionary: Old Testament (CWSD-OT)

8435. tôlēdôt: A feminine noun meaning a generation. This key Hebrew word carries with it the notion of everything entailed in a person’s life and that of his or her progeny (Ge 5:1; 6:9). In the plural, it is used to denote the chronological procession of history as humans shape it. It refers to the successive generations in one family (Gen. 10:32); or a broader division by lineage (Num. 1:20ff.). In Genesis 2:4, the word accounts for the history of the created world.

8435. tôlēdôt: Rzeczownik rodzaju żeńskiego oznaczający pokolenie. To kluczowe hebrajskie słowo niesie ze sobą pojęcie wszystkiego, co wiąże się z życiem danej osoby i jej potomstwa (Ge 5:1; 6:9). W liczbie mnogiej jest używane do określenia chronologicznego przebiegu historii kształtowanej przez ludzi. Odnosi się do kolejnych pokoleń w jednej rodzinie (Gen 10:32) lub do szerszego podziału według rodowodu (Num 1:20 i nast.). W Gen 2:4 słowo to odnosi się do historii stworzonego świata. https://accordance.bible/link/read/CWSD-OT#12153

____________________________________________________________________________

The Concise Dictionary of Classical Hebrew (Concise DCH)

1. (successive) generations, genealogies, descendants Gn 5:1, order of birth Gn 25:13. 2. perh. more generally, history Gn 24, origins 1QS 319. 3. perh. nature, characteristics 1QS 313. → ילד give birth 1. (kolejne) pokolenia, genealogie, potomkowie Gn 5:1, kolejność urodzenia Gn 25:13. 2. możliwe bardziej ogólnie, historia Gn 24, pochodzenie 1QS 319. 3. możliwe: natura, cechy charakterystyczne 1QS 313. → ילד rodzić https://accordance.bible/link/read/Concise_DCH#15600

____________________________________________________________________________

Roland Kenneth Harrison, Introduction to the Old Testament, s. 546

Introduction to the Old Testament (B. תולדת and the Origins of Genesis)

The word originated in the Hebrew root ילד, “to bear,” “to beget,” which doubtless accounts for the English rendering “generation.” But from the time of the Hebrew lexicographer Gesenius it has been apparent from Old Testament usages of the word that it means a “history,” “narrative,” or “genealogical record” of a family or some other such social unit. As has been observed above, the LXX has rendered the term by γενέσεως, and it is of some interest to the Christian student to note that the expression βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, “the book of the genealogy of Jesus Christ” in Matthew 1:1 reflects closely the Hebrew phrase ספר תולדת אדם, “book of the genealogy of Adam” in Genesis 5:1. The Hebrew word was used regularly for the collection of Jewish traditions concerning the life of Jesus, and in modern times it has formed part of the title of Yehezkel Kaufmann’s eight-volume history of Israelite religion Słowo to wywodzi się z hebrajskiego rdzenia ילד, „rodzić”, „płodzić”, co niewątpliwie tłumaczy angielskie tłumaczenie „generation” (pokolenie). Jednak od czasów hebrajskiego leksykografa Geseniusa, z użycia tego słowa w Starym Testamencie wynika, że oznacza ono „historię”, „narrację” lub „zapis genealogiczny” rodziny lub innej tego rodzaju jednostki społecznej. Jak zauważono powyżej, Septuaginta oddała ten termin przez γενέσεως i dla chrześcijańskiego studenta interesujące jest zauważenie, że wyrażenie βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, „księga rodowodu Jezusa Chrystusa” w Mateusza 1:1, blisko odzwierciedla hebrajskie wyrażenie ספר תולדת אדם, „księga rodowodu Adama” w Księdze Rodzaju 5:1. Hebrajskie słowo było regularnie używane do określania zbioru żydowskich tradycji dotyczących życia Jezusa, a w czasach nowożytnych stanowiło część tytułu ośmiotomowej historii religii Izraelitów autorstwa Jehezkel Kaufmanna.

____________________________________________________________________________

Hebrew for “generations” in the expression under discussion is תולדת, and not the ordinary Hebrew word דור, which is translated “generations” over one hundred and twenty times in the older English versons. דור corresponds to the word “generations” as implied by common English usage, and can refer to a past (Isa. 51:9) or future (Exod. 3:15) period, a class of people (Deut. 32:5), or to the heirs of a covenant (Gen. 17:7, 9). תולדת occurs ten times in Genesis in such a manner as to lend itself to the division of the material associated with it into eleven sections, each being styled “the generations of.…” It also occurs in isolation from a stereotyped phrase in Genesis 10:32; 25:13; 36:9 and elsewhere in the Old Testament. Hebrajskie słowo oznaczające „pokolenia” w omawianym wyrażeniu to תולדת, a nie zwykłe hebrajskie słowo דור, które w starszych angielskich wersjach zostało przetłumaczone jako „pokolenia” ponad sto dwadzieścia razy. דור odpowiada słowu „pokolenia” w potocznym znaczeniu angielskim i może odnosić się do przeszłości (Iz 51:9) lub przyszłości (Wj 3:15), grupy ludzi (Pwt 32:5) lub spadkobierców przymierza (Rdz 17:7, 9). תולדת występuje dziesięć razy w Księdze Rodzaju w taki sposób, że pozwala na podzielenie materiału z nim związanego na jedenaście sekcji, z których każda nosi tytuł „pokolenia...”. Występuje również w oderwaniu od stereotypowego wyrażenia w Rdz 10:32; 25:13; 36:9 i w innych miejscach Starego Testamentu.

____________________________________________________________________________

Tabor, James D.. The Book of Genesis: A New Translation from the Transparent English Bible

These are the bringings-forth of the skies and the land

To są owoce nieba i ziemi

____________________________________________________________________________

Komentarz U. Cassuto

Biorąc pod uwagę znaczenie przypisywane liczbie siedem w ogóle, a zwłaszcza w opowieści o stworzeniu świata, liczba ta pojawia się wielokrotnie w strukturze naszego fragmentu. Na uwagę zasługują następujące szczegóły:

(a). Po wersecie wprowadzającym (1:1) fragment podzielony jest na siedem akapitów, z których każdy odnosi się do jednego z siedmiu dni. Wyraźnym wskazaniem tego podziału jest powtarzające się zdanie: „I nastał wieczór, i nastał poranek, dzień taki a taki”. Dlatego masoreci słusznie umieścili otwarty akapit [tj. zaczynający się w nowym wierszu] po każdym z tych wersetów. Inne sposoby podziału sekcji sugerowane przez niektórych współczesnych uczonych są niezadowalające.

(b–d). Każdy z trzech rzeczowników występujących w pierwszym wersecie i wyrażających podstawowe pojęcia tej sekcji, a mianowicie Bóg [אֱלֹהִים ʾElōhīm], niebiosa [שָׁמַיִם šāmayim], ziemia [אֶרֶץ ʾereṣ], powtarza się w tej sekcji określoną liczbę razy, która jest wielokrotnością siedmiu: tak więc imię Boga pojawia się trzydzieści pięć razy, czyli pięć razy siedem (na temat faktu, że imię Boga, w jednej ze swoich form, pojawia się siedemdziesiąt razy w pierwszych czterech rozdziałach, zob. poniżej); ziemia występuje dwadzieścia jeden razy, czyli trzy razy siedem; podobnie niebiosa (lub firmament, רָקִיעַ rāqīaʿ) pojawiają się dwadzieścia jeden razy.

(e). Dziesięć powiedzeń, dzięki którym, zgodnie z Talmudem, został stworzony świat (Aboth v 1; w B. Rosz Haszana 32a i B. Megilla 21b wymieniono tylko dziewięć z nich, pominięto najwyraźniej to z 1:29) – to znaczy dziesięć wypowiedzi Boga zaczynających się od słów „i ... rzekł” – można wyraźnie podzielić na dwie grupy: pierwsza grupa zawiera siedem boskich nakazów nakazujących stworzenie istot, a mianowicie „Niech stanie się światłość”, „Niech powstanie sklepienie”, „Niech wody zbiorą się”, „Niech ziemia wyda roślinność”, „Niech staną się światła”, „Niech wody wydadzą roje”, „Niech ziemia wyda”; druga grupa obejmuje trzy wypowiedzi, które podkreślają troskę Boga o dobro człowieka (trzy to liczba podkreślenia), a mianowicie: „Uczyńmy człowieka” (nie jest to polecenie, ale wyraz woli stworzenia człowieka), „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się”, „Oto daję wam wszelką roślinę wydającą nasienie”. Mamy więc tutaj również serię siedmiu odpowiadających sobie wypowiedzi.

(f). Terminy „światło” i „dzień” pojawiają się łącznie siedem razy w pierwszym akapicie, a w czwartym akapicie znajduje się siedem odniesień do światła.

(g). Woda jest wspomniana siedem razy w akapitach drugim i trzecim.

(h). W piątym i szóstym akapicie siedem razy pojawia się słowo חַיָּה ḥayyā [tłumaczone jako „żyjące” lub „zwierzęta”].

(i). Wyrażenie „było to dobre” pojawia się siedem razy (siódmy raz – „bardzo dobre”).

(j). Pierwszy werset ma siedem słów.

(k). Drugi werset zawiera czternaście słów – dwa razy siedem.

(l). W siódmym akapicie, który dotyczy siódmego dnia, występują trzy kolejne zdania (trzy dla podkreślenia), z których każde składa się z siedmiu słów i zawiera w środku wyrażenie „siódmy dzień”:

I SIÓDMEGO DNIA Bóg zakończył dzieło, które wykonał, i odpoczął SIÓDMEGO DNIA od wszelkiego dzieła, które

wykonał.

W ten sposób Bóg pobłogosławił SIÓDMY DZIEŃ i uświęcił go.

(m). Słowa w siódmym akapicie mają w sumie trzydzieści pięć — pięć razy siedem.

Nie można uznać, że wszystko to jest zwykłym zbiegiem okoliczności.

U. Cassuto, Komentarz do Księgi Rodzaju: Część I, Od Adama do Noego (Księga Rodzaju I–VI 8), tłum. Israel Abrahams (Jerozolima: The Magnes Press, Uniwersytet Hebrajski, 1998), 13–15.

Cassuto kończy to slowami: Niemożliwe jest przypuszczenie, że to wszystko jest jedynie przypadkową zbieżnością okoliczności. Ta numeryczna symetria jest niczym złota nić, która spaja wszystkie części tego fragmentu i służy jako przekonujący dowód jego jedności (s. 15).

____________________________________________________________________________

Komentarz K.A. Mathewsa:

"Po drugie, literacki układ sześciu dni plus jeden (siedem) przedstawia Boga jako autorytatywnego Projektanta, który powołuje strukturę, granice, a także daje życie - wszystko to kończy się uświęceniem dnia odpoczynku.

Ponadto w narracji wielokrotnie używana jest liczba „siedem” i wielokrotności siedmiu, a następnie „trzy” i „dziesięć”. Makrostruktura siedmiu dni jest przejrzysta, ale także pierwszy werset ma siedem słów, a drugi czternaście słów (7 × 2). Ostatnia sekcja (2:1-3), dotycząca siódmego dnia, składa się z trzydziestu pięciu słów (7 × 5) i posiada wyrażenie „siódmy dzień” trzy razy.

Dni składają się z dwóch grup po trzy równoległe, odpowiadające sobie dni, pozostawiając ostatni siódmy dzień bez odpowiednika.

Bóg przemawia dziesięć razy, z siedmioma poleceniami dla stworzenia i stworzeń oraz trzema wypowiedziami dotyczącymi ludzkości. Boska ocena „było dobre” pojawia się siedem razy („bardzo dobre”, siódmy).

To liczbowe powtórzenie przemawia za literacką jednością narracji i podkreśla ideę doskonałości i kompletności w ukończonym przez Boga stworzeniu". K. A. Mathews, Genesis 1-11:26, t. 1A, The New American Commentary Nashville: Broadman & Holman Publishers, 1996, 120-121.

____________________________________________________________________________

Komentarz G. Wenhama

1:1–2:3 tworzą pierwszą część Księgi Rodzaju; druga część zaczyna się od 2:4. 2:1–3 nawiązuje do 1:1, wprowadzając te same frazy, ale w odwrotnej kolejności: „stworzył”, „Bóg”, „niebo i ziemię” pojawiają się ponownie jako „niebo i ziemię” (2:1) „Bóg” (2:2), „stworzył” (2:3). Ten chiastyczny wzór stanowi zgrabne zakończenie tej części, które jest wzmocnione przez włączenie „Bóg stworzył”, łączącego 1:1 i 2:3.

Zgodność pierwszego akapitu, 1:1–2, z 2:1–3 jest podkreślona przez liczbę słów hebrajskich w obu fragmentach, która jest wielokrotnością 7. 1:1 składa się z 7 słów, 1:2 z 14 (7 × 2) słów,

a 2:1–3 z 35 (7 × 5) słów.

Liczba siedem dominuje w tym pierwszym rozdziale w dziwny sposób, nie tylko pod względem liczby słów w poszczególnych sekcjach, ale także pod względem liczby powtórzeń określonych słów lub fraz. Na przykład słowo „Bóg” pojawia się 35 razy, „ziemia” 21 razy, „niebo/firmament” 21 razy, a frazy „i tak się stało” oraz „Bóg widział, że to było dobre” pojawiają się 7 razy. Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, tom 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), 5–6.

____________________________________________________________________________

Komentarze G. Wenhama

Księga Rodzaju charakteryzuje się wieloma powtarzającymi się formułami:

(1) ogłoszenie przykazania: „I rzekł Bóg” (10 razy; wersety 3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 26, 28, 29);

(2) polecenie, np. „Niech będzie…” (8 razy; wersety 3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 26);

(3) formuła spełnienia, np. „I tak się stało” (7 razy; wersety 3, 7, 9, 11, 15, 24, 30);

(4) formuła wykonania lub opis działania, np. „I uczynił Bóg” (7 razy; w. 4, 7, 12, 16, 21, 25, 27);

(5) formuła aprobaty „Bóg widział, że to było dobre” (7 razy; w. 4, 10, 12, 18, 21, 25, 31);

(6) kolejne słowo Boże, nadające imię lub błogosławieństwo (7 razy; w. 5 [2 razy], 8, 10 [2 razy], 22, 28);

(7) wzmianka o dniach (6/7 razy; w. 5, 8, 13, 19, 23, 31 [2:2]). Warto zauważyć, że chociaż istnieje dziesięć ogłoszeń boskich słów i osiem faktycznie cytowanych przykazań, wszystkie formuły są pogrupowane po siedem. W rzeczywistości formuła spełnienia została pominięta w wersecie 20, opis działania w wersecie 9, a formuła aprobaty w wersetach 6–8. W każdym przypadku LXX dodaje odpowiednią formułę, ale charakterystyczne dla P jest oddawanie się „asymetrycznej symetrii” (McEvenue, Narrative Style, 113–15), a te dodatki zaciemniają siedmiokrotny wzór tej sekcji.

Struktura narracyjna podkreśla również trzeci i szósty dzień stworzenia. Oba dni zawierają podwójne ogłoszenie boskiego słowa „I rzekł Bóg” (wersety 9, 11, 24, 26) oraz dwukrotną formułę aprobaty (wersety 10, 12, 25, 31), dzięki czemu odpowiadają one sobie formalnie. Istnieje jednak również zgodność w treści tych dni. Dzień 3 dotyczy stworzenia ziemi i roślin, podczas gdy dzień 6 dotyczy zwierząt żyjących na ziemi i człowieka, a Bóg pozwala im jeść rośliny. Podobne podobieństwa łączą dzień 1 i 4: dzień 1 wspomina o stworzeniu światła, dzień 4 o stworzeniu ciał wytwarzających światło. Dzień 2 omawia stworzenie nieba, dzień 5 ptaki nieba.

Struktura narracyjna podkreśla również trzeci i szósty dzień stworzenia. Oba dni mają podwójne ogłoszenie słowa Bożego: „A Bóg rzekł” (ww. 9, 11, 24, 26) i formułę aprobaty dwukrotnie (ww. 10, 12, 25, 31), tak że formalnie odpowiadają sobie nawzajem. Istnieje jednak również korespondencja w treści dni. Dzień 3 dotyczy stworzenia lądu i roślin, a dzień 6 dotyczy zwierząt żyjących na lądzie i człowieka, a Bóg pozwala im jeść rośliny. Podobne korespondencje łączą dni 1 i 4: dzień 1 wspomina o stworzeniu światła, dzień 4 o stworzeniu ciał wytwarzających światło. Dzień 2 omawia stworzenie nieba, dzień 5 ptaków niebieskich.

Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, tom 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), 6–7. ___________________________________

Zgodność pierwszego akapitu, 1:1–2, z 2:1–3 podkreśla fakt, że liczba słów hebrajskich w obu fragmentach jest wielokrotnością 7. 1:1 składa się z 7 słów, 1:2 z 14 (7 × 2) słów, a 2:1–3 z 35 (7 × 5) słów. Liczba siedem dominuje w tym pierwszym rozdziale w dziwny sposób, nie tylko pod względem liczby słów w poszczególnych sekcjach, ale także pod względem liczby powtórzeń określonych słów lub fraz. Na przykład słowo „Bóg” pojawia się 35 razy, „ziemia” 21 razy, „niebo/firmament” 21 razy, a frazy „i tak się stało” oraz „Bóg widział, że to było dobre” pojawiają się 7 razy.

Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, tom 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), 6. ___________________________________

Jednak 2:1–3, relacja o dniu siódmym, odbiega od standardowych ram każdego z pozostałych sześciu dni. Terminy „niebo i ziemia”, „Bóg”, „stworzyć” pojawiają się w odwrotnej kolejności do tej z 1:1, a to odwrócone echo wersetu otwierającego zaokrągla sekcję. Trzykrotna wzmianka o dniu siódmym, za każdym razem w zdaniu składającym się z siedmiu hebrajskich słów, zwraca uwagę na szczególny charakter szabatu. W ten sposób forma i treść podkreślają odrębność dnia siódmego. Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, tom 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), 7.

____________________________________________________________________________

Komentarz Allena Rossa

Nacisk siódmego dnia musi zatem padać na doskonałe dopełnienie całego stworzenia. Rzeczywiście, układ słów i zdań wydaje się podkreślać ten nacisk. W hebrajskim tekście tych trzech wersetów znajduje się trzydzieści pięć słów, czyli wielokrotność siedmiu. Trzy środkowe zdania (2:2a, 2:2b i 2:3a) w oryginale zawierają po siedem słów, a przymiotnik „siódmy” występuje w każdym z nich. Czytelnik odnosi silne wrażenie, że siódmy dzień jest świętem zakończenia. Allen P. Ross, Creation and Blessing: A Guide to the Study and Exposition of Genesis (Grand Rapids, MI: Baker Books, 1998), 103.

Komentarz Nahuma Sarny

Wreszcie narrator wykorzystuje symbolikę liczbową, heptadę, aby podkreślić podstawową ideę projektu, ukończenia i doskonałości. Otwierające proklamacja zawiera siedem słów; opis pierwotnego chaosu jest przedstawiony w dwukrotnie siedmiu słowach; siedem jednostek literackich narracji zawiera siedem razy formułę realizacji boskiej woli i oświadczenie boskiej aprobaty; a sześć dni stworzenia kulminuje w siódmym dniu. Nahum M. Sarna, Genesis, The JPS Torah Commentary (Filadelfia: Jewish Publication Society, 1989), 4.

____________________________________________________________________________

Komentarz Jamesa Tabora

These are the bringings-forth of the skies and the land in their being created. In the day of the making of YHVH ELOHIM, land and skies,

To są owoce nieba i ziemi w ich stworzeniu. W dniu stworzenia YHVH ELOHIM, ziemi i nieba,

Tabor, James D.. Księga Rodzaju: nowe tłumaczenie z Transparent English Bible (str. 33). Księga Rodzaju 2000. Wydanie Kindle.

Komentarz J. W. Wrighta

Rozumienie Księgi Rodzaju 1:1–2:3 jako prologu dobrze koresponduje z najnowszą analizą dyskursu Księgi Rodzaju 2:4–7, która dowodzi, że werset 2:4 wprowadza narrację, która następuje po nim, a nie kończy tę, która poprzedza go (Collins).

____________________________________________________________________________ Struktura genealogiczna formuły tôlĕdôt nadaje Księdze Rodzaju jej wyjątkowy charakter jako opowieści o konkretnej rodzinie spośród wszystkich rodzin świata. Nawet gdy narracja rozwija się liniowo, struktura genealogiczna kieruje uwagę czytelników z powrotem na tę konkretną rodzinę, rodzinę Jakuba/Izraela, która zmierza ku przyszłości. Jednak rodzina ta pozostaje w szczególnych relacjach z innymi rodzinami, a właściwie ze wszystkimi innymi rodzinami na ziemi, i w ten sposób kontynuuje „tôlĕdôt nieba i ziemi”, od którego rozpoczęła się opowieść.

____________________________________________________________________________

Komentarz G. Wenhama

Werset ten służy zarówno jako tytuł rozdziałów 2:5–4:26 (zobacz poprzednią sekcję dotyczącą formy/struktury/kontekstu), jak i jako łącznik z wprowadzeniem 1:1–2:3. Pierwsza i druga połowa wersetu są ze sobą powiązane poprzez celowe użycie chiasmu: A, „niebo”; B, „ziemia”; C, „stworzył” — C´, „uczynił”; B´, „ziemia”; A´, „niebo”. Kolejność słów w drugiej połowie wersetu jest szczególnie nietypowa, ponieważ „ziemia” poprzedza „niebo”. „Niebo” i „ziemia” są często łączone w Starym Testamencie, ale w innych miejscach „niebo” pojawia się jako pierwsze: jedynym innym wyjątkiem jest Ps 148:13, który wydaje się nawiązywać do tego fragmentu. Wygląda na to, że autor celowo odwrócił tutaj zwykły porządek słów, aby połączyć dwie części wersetu. Zdanie początkowe „To... niebo i ziemia, kiedy zostały stworzone” tworzy luźniejszą chiastyczną inkluzję z 1:1, „Bóg stworzył niebo i ziemię”, łącząc w ten sposób 1:1–2:3 z kolejnymi narracjami. Połączenie słów „stworzyć” i „uczynić” nawiązuje do dwóch kluczowych opisów boskiej działalności w rozdziale 1.

Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, tom 1, Word Biblical Commentary (Dallas: Word, Incorporated, 1987), 55.

____________________________________________________________________________

Komentarz Martena Woudstra’y

“Słowo toledot pochodzi od rdzenia yalad, "rodzić", "generować". Odnosi się do produktu rodzenia; stąd oznacza to, co zostało wyprodukowane, wynik. W Rdz 2:4 słowo to oznacza historyczny rezultat. Holwerda chce uniknąć tłumaczenia "historia", które jego zdaniem nie zawsze pasuje do prawdziwego znaczenia tego słowa (por. na ten temat Gispen, s. 109, który, zgadzając się z tezą Holwerdy i Kullinga, nie zna jednak lepszego tłumaczenia tego słowa niż "jego historia"). Holwerda rozumie zatem Rdz 2:4 jako: to jest to, co wyszło z nieba i ziemi, to jest to, co stało się z nieba i ziemi. Holwerda nie uważa, że słowo "historia" jest tutaj odpowiednim tłumaczeniem. To, co następuje po Rdz 2:4, nie jest tak naprawdę historią nieba i ziemi, ale historią Adama i Ewy, upadku w grzech oraz historią Kaina i Abla. W słowie toledot znajdujemy zatem znaczenie: oto, co z tego wynikło. A w dopełnieniu („oto toledot...”) mamy myśl: oto, skąd to się zaczęło.” Marten H. Woudstra, The Toledot of the Book of Genesis and Their Redemptive-Historical Significance, s. 187; https://biblicalelearning.org/wp-content/uploads/2022/01/Woudstra_GenToledot_CTJ.pdf

____________________________________________________________________________

Komentarz Collinsa

Tekst masorecki zawiera znak końca akapitu (פ) po Księdze Rodzaju 2:3, co pozwala nam uznać pierwszą perykopę za 1:1–2:3: oznacza to, że narracja kończy się wraz z opisem siódmego dnia.

C. John Collins, Genesis 1–4: A Linguistic, Literary, and Theological Commentary (Phillipsburg, NJ: P&R Publishing, 2006), 40.

____________________________________________________________________________

BRAKUJĄCE TOLEDOT NA POCZĄTKU KSIĘGI RODZAJU - ponieważ każde toledot bylo ludzkim opisem wydarzeń, których dany ludzki autor byl świadkiem. Pierwszy rozdzial Genesis to nie jest sprawodzdanie ludzkiego autora To natchniony Bozy opis, który przekazal Mojżeszowi (Garrett)

Toledot jest argumentem za świadomym planowaniem literackim.

“Słowo toledot pochodzi od rdzenia yalad, "rodzić", "generować". Odnosi się do produktu rodzenia; stąd oznacza to, co zostało wyprodukowane, wynik. W Rdz 2:4 słowo to oznacza historyczny rezultat. Holwerda chce uniknąć tłumaczenia "historia", które jego zdaniem nie zawsze pasuje do prawdziwego znaczenia tego słowa (por. na ten temat Gispen, s. 109, który, zgadzając się z tezą Holwerdy i Kullinga, nie zna jednak lepszego tłumaczenia tego słowa niż "jego historia"). Holwerda rozumie zatem Rdz 2:4 jako: to jest to, co wyszło z nieba i ziemi, to jest to, co stało się z nieba i ziemi. Holwerda nie uważa, że słowo "historia" jest tutaj odpowiednim tłumaczeniem. To, co następuje po Rdz 2:4, nie jest tak naprawdę historią nieba i ziemi, ale historią Adama i Ewy, upadku w grzech oraz historią Kaina i Abla. W słowie toledot znajdujemy zatem znaczenie: oto, co z tego wynikło. A w dopełnieniu („oto toledot...”) mamy myśl: oto, skąd to się zaczęło.” - Marten H. Woudstra, The Toledot of the Book of Genesis and Their Redemptive-Historical Significance, s. 187; https://biblicalelearning.org/wp-content/uploads/2022/01/Woudstra_GenToledot_CTJ.pdf

Autor Księgi Rodzaju stara się zatem pokazać, gdzie drogi zaczynają się rozdzielać: na przykład w przypadku Teracha, a następnie Ismaela (25:12-18), Izaaka (25:19-35:29), Ezawa (36:1-37:1) i Jakuba (37:2-50:26). Wracając do niektórych wcześniejszych toledot, zauważamy, że Rdz 5:1, 2 zaczyna się od stworzenia człowieka, a kończy skruchą Boga nad tym, że kiedykolwiek stworzył człowieka (6:6-8). Trzecie toledot zaczyna się od Noego (6:9), a kończy przekleństwem na Chama (9:29). Czwarta rozpoczyna się od ocalałych z potopu (10:1), a kończy budową wieży i pomieszaniem języków. Linia ta jest następnie kontynuowana poprzez Sema (11:10-26) do Teracha. W ten sposób staje się jasne, że kompozycja Księgi Rodzaju składa się z dziesięciu sekcji toledoth, z których każda jest odpowiednio wprowadzona dobrze znaną formułą: „oto toledoth...”. Holwerda uważa to za fundamentalny argument w krytyce hipotezy dokumentalnej. Podąża za nim Kulling. Innymi słowy, autor Księgi Rodzaju sam dał nam wskazówkę dotyczącą kompozycji swojej książki, kompozycji, która sugeruje dobrze przemyślany plan. Formuły toledot nie zostały dodane później do już istniejącego tekstu, ale stanowią podstawę, wokół której zbudowano całą Księgę Rodzaju. Nawet te materiały w Księdze Rodzaju, które nie należą do rzekomego dokumentu P, są integralną częścią oryginalnej kompozycji książki. Kulling stwierdza, że toledoth pokazały nam, iż Księga Rodzaju jest „eine konstruierte Tendenzschrift” (s. 226). Ale – i to jest ważne – ta konstrukcja jest oryginalna, a nie późniejszym dodatkiem; i przebiega przez całą Księgę Rodzaju, a nie tylko przez domniemane materiały P.” - - Marten H. Woudstra, The Toledot of the Book of Genesis and Their Redemptive-Historical Significance, s. 188-189; https://biblicalelearning.org/wp-content/uploads/2022/01/Woudstra_GenToledot_CTJ.pdf

Cala historia rozpoczęla się od Wisemana. Harrison w Introduction komentuje to następująco (s.63,64): “Ważny krok w kierunku zrozumienia sposobu, w jaki Księga Rodzaju została skompilowana w świetle starożytnej babilońskiej „sytuacji życiowej”, został wykonany w 1936 roku przez P. J. Wisemana. Brytyjski komodor lotnictwa o wyraźnych skłonnościach antykwarycznych, Wiseman zbadał formy literackie starożytnych tablic babilońskich, aby rozwiązać problem literacki pochodzenia Księgi Rodzaju. Na podstawie istnienia kolofonów, haseł, datowania przez skrybów i innych urządzeń starożytności znanych asyriologom, Wiseman argumentował za obecnością podobnych zjawisk w większości Księgi Rodzaju. Interpretował enigmatyczne wyrażenie „oto rodowód” jako w rzeczywistości stanowiące kolofon w tekście i wskazujące na poprzedzające wersety jako kompletną jednostkę, która w piśmie klinowym stanowiłaby tabliczkę. Ponadto przytoczył obecność w wczesnych narracjach Księgi Rodzaju takich babilońskich mechanizmów literackich, jak próby datowania przez skrybów, łączenie fragmentów w serie, konkretne tytuły sekcji i użycie haseł.” “Teoria Wisemana postulowała źródła dokumentalne dla Księgi Rodzaju, choć o zupełnie innym charakterze niż te sugerowane przez zwolenników szkoły Grafa-Wellhausena. Podkreślał on ściśle mezopotamski charakter większości materiału źródłowego, który odkrył, i sugerował, że został on połączony z narracjami o Józefie, tworząc Księgę Rodzaju, prawdopodobnie pod bezpośrednim wpływem Mojżesza. Jego podejście miało wyraźną zaletę polegającą na powiązaniu starożytnych mezopotamskich źródeł leżących u podstaw Księgi Rodzaju z autentyczną mezopotamską sytuacją życiową, w przeciwieństwie do prób szkoły Grafa-Wellhausena, i pokazało, że metody pisania i kompilacji stosowane w Księdze Rodzaju były zasadniczo zgodne z procesami powszechnymi wśród skrybów starożytnej Babilonii.”

Introduction to the Old Testament (C. The Sources of the Book), Harrison, s. 220 “There can be no real question as to the immense antiquity of the source material that is to be found in Genesis. Evidence for this includes the large number of Babylonian words that occur in the earlier part of the book, the topographical references, such as those relating to Sodom and Gomorrah (Gen. 10:19),19 and the number of glosses required to bring ancient names up to date (e.g. Gen. 14:2, 3, 7, 8, 15, 17; 16:14; p 553 23:2; 35:19). Primitive geographical expressions such as the “south country” (Gen. 20:1; 24:62) and the “east country” (Gen. 25:6), which were used in the days of Abraham, never recurred in the Old Testament narratives as a description of the countries adjoining the south and east of Palestine, since these regions subsequently acquired familiar and well-defined designations. Archaeological discoveries at Mari, Nuzu, Boghazköy, and elsewhere have been of particular value in furnishing abundant literary materials for an understanding of the narratives concerning the Hebrew patriarchs and the conditions of life that existed in Palestine and Egypt during the Amarna Age and the Hyksos periods.20” “Nie ulega wątpliwości ogromna starożytność materiału źródłowego, który można znaleźć w Księdze Rodzaju. Dowody na to obejmują dużą liczbę słów babilońskich występujących we wcześniejszej części księgi, odniesienia topograficzne, takie jak te dotyczące Sodomy i Gomory (Rdz 10,19), oraz liczbę glos potrzebnych do uaktualnienia starożytnych nazw (np. Rdz 14,2.3.7.8.15.17; 16,14; 23,2; 35,19). Prymitywne wyrażenia geograficzne, takie jak „kraj południowy” (Rdz 20,1; 24,62) i „kraj wschodni” (Rdz 25,6), które były używane za czasów Abrahama, nigdy nie powtórzyły się w narracjach Starego Testamentu jako opis krajów sąsiadujących z południem i wschodem Palestyny, ponieważ regiony te z czasem zyskały znajome i dobrze zdefiniowane nazwy. Odkrycia archeologiczne w Mari, Nuzu, Boghazköy i innych miejscach okazały się szczególnie cenne w dostarczaniu obfitych materiałów literackich do zrozumienia narracji dotyczących hebrajskich patriarchów oraz warunków życia, jakie panowały w Palestynie i Egipcie w epoce Amarna i w okresach Hyksosów.” - sprawdzic te wersety w komentarzach

Related Media

Related Sermons

Earn an accredited degree from Redemption Seminary with Logos.